รัฐเครือข่าย: อนาคตใหม่ของการสร้างประเทศผ่านบล็อกเชน

ในปี 2022 บาลาจี ศรีนิวาซาน (Balaji Srinivasan) นักธุรกิจและอดีต CTO ของ Coinbase ได้เปิดตัวแนวคิดใหม่ที่ชื่อว่า “Network State” หรือ “รัฐเครือข่าย” ที่ผสานการปกครองรูปแบบใหม่เข้ากับเทคโนโลยีบล็อกเชน และเพียงแค่ 3 ปีหลังจากนั้น แนวคิดนี้ก็เริ่มกลายเป็นความจริง

Network State คือการสร้างชุมชนออนไลน์ที่มีเป้าหมายเหมือนกัน แล้วค่อยรวมตัวกันในโลกจริงเพื่อสร้างพื้นที่หรือ “รัฐ” ที่ไม่ขึ้นกับรัฐบาลเดิม โดยใช้เทคโนโลยีและคริปโตเคอร์เรนซีเป็นแกนหลักในการบริหาร การโหวต การระดมทุน การจัดเก็บข้อมูล และแม้แต่การพิสูจน์ตัวตนของประชาชน

แนวคิดนี้ไม่ได้เกิดขึ้นจากศูนย์ ประวัติศาสตร์มีตัวอย่างมากมายของชุมชนที่พยายามแยกตัวจากรัฐ เช่น คอยนอน (Koinon) ในยุคออตโตมัน มิชชันนารีเยซูอิตในโลกใหม่ หรือกิบบุตส์ของชาวยิวในปาเลสไตน์ แต่ข้อจำกัดเดิมคือต้องมีพื้นที่ชัดเจน ต่างจากตอนนี้ที่อินเทอร์เน็ตทำให้สามารถรวมกลุ่มกันได้แม้อยู่คนละมุมโลก

หลังจากการถือกำเนิดของบิทคอยน์ในปี 2008 แนวคิดเรื่องรัฐอิสระทางเทคโนโลยีก็ถูกจุดประกายขึ้นอีกครั้ง กลุ่มไซเฟอร์พังค์ (Cypherpunks) เริ่มพัฒนาเครื่องมือใหม่สำหรับระบบเสรีนิยม ขณะที่นักเคลื่อนไหวการเมืองก็สร้างโครงสร้างทางอุดมการณ์ให้รองรับ

ในช่วงปลายยุค 2000 พาทริ ฟรีดแมน (Patri Friedman) และปีเตอร์ ธีล (Peter Thiel) ได้นำเสนอแนวคิดเมืองลอยน้ำ หรือ Seasteading City ที่สามารถเคลื่อนย้ายและออกแบบใหม่ได้ตามใจ เหมือนในหนัง Waterworld แม้แนวคิดนี้จะไม่ประสบความสำเร็จ แต่ก็ปูทางให้กับ Network State

กองทุน Pronomos Capital ซึ่งสนับสนุนโดยธีล ได้ลงทุนในโปรเจกต์ Network State หลายแห่ง เช่น Praxis, Prospera และ Itana ส่วนบาลาจีเองได้เขียนหนังสือชื่อ The Network State ที่อธิบายแนวคิดนี้อย่างละเอียดในปี 2022 ใช้เวลากว่า 8 ปีในการพัฒนา

โครงการนี้ได้รับความสนใจอย่างมากในซิลิคอนวัลเลย์ นักลงทุนอย่างมาร์ก แอนเดรสเซน (Marc Andreessen), ไบรอัน อาร์มสตรอง CEO ของ Coinbase, นาวาล ราวิกานต์ จาก AngelList และวิตาลิก บูเทอริน ผู้ร่วมก่อตั้ง Ethereum ต่างให้การสนับสนุน

ในปี 2023 มีการเปิดตัว The Network Podcast และ Balaji Fund เพื่อสนับสนุนโปรเจกต์เกี่ยวข้อง และในปี 2024 ก็ได้เริ่มต้นโครงการ Network School ซึ่งเป็นก้าวแรกในการสร้างรัฐเครือข่ายจริงๆ

Network School ตั้งอยู่ใน Forest City เมืองร้างของมาเลเซีย อยู่ในเขตการค้าเสรี ค่าเช่าอยู่ที่ประมาณ 1,500 ดอลลาร์ต่อเดือน (แบบแชร์ห้อง) หรือ 3,000 ดอลลาร์ (แบบอยู่คนเดียว) ระยะเวลาโครงการหนึ่งปีจนถึงมีนาคม 2026 ภายในมีการฝึกอบรม การดูแลสุขภาพ และการใช้เทคโนโลยีเพื่อยืดอายุ โดยมีไบรอัน จอห์นสัน ผู้เชี่ยวชาญด้านชีวิตยืนยาวเป็นผู้นำ

วิตาลิก บูเทอริน ก็ได้ต่อยอดแนวคิดของบาลาจีด้วยการสร้าง “เมืองป๊อปอัพ” ที่เรียกว่า Zuzalu เริ่มต้นที่รีสอร์ต Lustica Bay ในมอนเตเนโกร เมื่อมีนาคมถึงพฤษภาคม 2023 โดยมีผู้เข้าร่วมกว่า 500 คน มีค่าใช้จ่ายประมาณ 1,800 ดอลลาร์ต่อเดือน และใช้ระบบตรวจสอบตัวตนผ่าน ZuPass ที่ใช้เทคโนโลยี Zero-Knowledge Proof (ZKP)

Zuzalu ไม่ใช่แค่แหล่งรวมคนรวยในวงการคริปโตอย่างที่หลายสื่อกล่าวไว้ แต่เป็นสถานที่ที่ผู้คนที่หลงใหลในสุขภาพดี เทคโนโลยี AI คริปโต และอนาคตของรัฐ มารวมตัวกันเพื่อสร้างสังคมใหม่ร่วมกัน

ภายในปี 2025 Zuzalu ได้ขยายไปกว่า 30 เมืองป๊อปอัพทั่วโลก เช่น เชียงใหม่ อิสตันบูล แซนซิบาร์ กานา อาร์เจนตินา อินเดีย สหรัฐฯ เบอร์ลิน เป็นต้น

แต่ไม่ใช่ทุกคนจะพอใจ บางคนอย่าง Vladimir Prosvirkin ผู้พัฒนาจาก Aspis Protocol เคยเข้าร่วมกิจกรรมที่ประเทศจอร์เจียและวิจารณ์ว่าแนวทางการปกครองกลับกลายเป็นเผด็จการ มีการไล่คนออกจากชุมชนด้วยกำลัง และแพลตฟอร์ม Web3 ที่ควรจะให้สิทธิ์คนกลับถูกควบคุมอย่างเข้มงวด

อีกหนึ่งโปรเจกต์คือ Liberland ซึ่งตั้งอยู่ระหว่างเซอร์เบียกับโครเอเชียบนพื้นที่ร้างริมแม่น้ำดานูบ ถูกประกาศเป็น “รัฐเสรี” ในปี 2015 โดยวิต เยดลิกกา โดยมีพื้นที่เพียง 7 ตารางกิโลเมตร มีผู้สมัครขอสัญชาติแล้วกว่า 800,000 คน แต่มีเพียงพันกว่าคนที่ได้รับหนังสือเดินทางจริง

แม้จะมีแผนสร้างโรงแรมระดับหรู ท่าเรือ และศูนย์สุขภาพ แต่ก็ถูกตำรวจโครเอเชียบุกยึดทรัพย์สินทั้งหมด อย่างไรก็ตาม รัฐยังดำเนินงานในโลกดิจิทัลได้ต่อ โดยใช้บล็อกเชน Polkadot สำหรับการเลือกตั้ง การเงิน และออกเงินตราดิจิทัลของตัวเอง เช่น Liberland Dollar (LLD) และ Liberland Merit (LLM)

ในเดือนตุลาคม 2024 จัสติน ซัน ผู้ก่อตั้ง TRON ได้รับตำแหน่งนายกรัฐมนตรีคนแรกของ Liberland และในปีถัดมาก็สามารถเชื่อมระบบ LLD เข้ากับเครือข่าย TRON ได้

รายได้หลักของ Liberland มาจากนักลงทุนและผู้บริจาค รวมถึงการขายพาสปอร์ตส่วนบุคคลราคา $10,000 และแบบครอบครัว $20,000 แม้ยังไม่มีสิทธิประโยชน์ทางสังคมชัดเจน แต่ก็ให้สิทธิ์ในการทำธุรกิจแบบง่ายผ่าน E-Residency

Liberland ยังวางแผนลงทุน $15 ล้าน ในพื้นที่ชายแดนของเซอร์เบียและโครเอเชียภายในสองปี พร้อมเปิดสถานทูตกว่า 77 แห่งทั่วโลก ในเดือนเมษายน 2025 มีการฉลองครบสิบปีที่รีสอร์ตแห่งหนึ่งใกล้ชายแดน ซึ่งถือเป็นหนึ่งในเก้าหมู่บ้านพลัดถิ่นกระจายอยู่ทั่วโลก ส่วนใหญ่ตั้งอยู่ในละตินอเมริกา

แม้ว่าหลายคนจะมองว่า Network State อาจกลายเป็น “ชมรมคนรวย” แต่ก็เหมือนกับเมื่อหลายร้อยปีก่อนที่รัฐสมาพันธรัฐสวิสเริ่มต้นจากเพียงสามแคว้นเล็กๆ บางทีนี่อาจเป็นวิวัฒนาการใหม่ของการสร้างรัฐผ่านเทคโนโลยีบล็อกเชน

ปัจจุบัน มีโครงการ Network State กว่า 117 โครงการทั่วโลก เช่น Prospera, Praxis, Vitalia และ Itana ซึ่งแต่ละแห่งมีแนวทางเฉพาะตัว รอวันเติบโตขึ้นไปเป็นรัฐแห่งอนาคตอย่างแท้จริง